Kontrola i opanowanie się

Planowanie

admin — Tue, 09 Sep 2008 22:36:51 +0000

Planowanie zakłada więc uzyskanie pożądanego zachowania. Aby zwiększyć prawdopodobieństwo sukcesu, należy ograniczyć ryzyko odstępstw od planu. Najprostszym rozwiązaniem jest blokowanie niekontrolowanej spontaniczności i emocji. W tym celu wystarczy opanowanie i kontrolowanie ekspresji uczuć. Aby wywoływać pożądane zachowanie, posługujemy się metodą nagrody i kary. Pochwała, miłość, publiczne uznanie towarzyszą zachowaniom służącym dobru ogółu -planowi, W przypadku zachowań, które przeszkadzają realizacji wspólnych celów grupy c/y społeczeństwa, grozi brak akceptacji, napiętnowanie, odrzucenie, system kar. Do planu należy także rozwijanie tak subtelnych narzędzi warunkowania, jak indywidualne wyrzuty sumienia czy kolektywne poczucie winy. Im bardziej rozwinięte, im bardziej złożone jest dane społeczeństwo, tym większy jest nacisk na planowanie. Można śmiało zaryzykować twierdzenie, że kraje wysoko uprzemysłowione - podobnie jak państwa z mocno scentralizowanymi albo dyktatorskimi strukturami władzy! - mają najostrzejsze systemy wychowania. Poziom zaawansowania organizacji i planowania oddziałuje na rygorystyczność norm i wymogów w procesie wychowania. 7. drugiej strony można zaobserwować, że kraje południa, mniej uprzemysłowione lub o bardziej rolniczym charakterze wybierają bardziej swobodne formy wychowania, pozostawiające więcej miejsca na improwizację.
Te ogólne stwierdzenia łatwo sprawdzić na podstawie własnych doświadczeń. Od dzieciństwa wpaja się nam, że dobre jest dziecko, które spełnia życzenia rodziców; nagrodą jest pochwała i miłość. To, które idzie za własnymi pragnieniami, jest złe; karą jest odebranie miłości, kłótnie i nagany. Porządnym, uczciwym człowiekiem i dobrym obywatelem jest ten, kto popiera bez sprzeciwu główny plan polityczny; kto zaś opiera się, żąda zmian, jest podejrzany, musi być niebezpieczny. Człowiek pełen fantazji, szukający niebanalnych rozwiązań, człowiek o żywym umyśle bardzo szybko zyskuje opinię niespokojnego ducha, a nawet wichrzyciela. Na tego, który cicho siedzi w kącie, ?nie wychyla się”, niejednokrotnie czeka medal w uznaniu obywatelskiej postawy. Czy wobec tego dziwi, że całe nasze wychowanie promuje ubóstwo fizycznej ekspresji?
Im prostszy jest słownik ruchów i mimiki, tym łatwiej ulega manipulacji; im większe bogactwo ruchów - tym trudniejsza kontrola. Niezbędną do komunikacji ekspresję ciała zastępujemy rozwiniętą mową, językiem. Ponieważ mowa umożliwia proste i jednoznaczne porozumiewanie się, w procesie wychowania zainteresowanie skupia się głównie na niej - język ciała pozostaje ubogi. Mowa daje planowi jeszcze jedną przewagę: język werbalny jako kod umowny i już w samych swoich treściach jest nośnikiem planu. Ciało reaguje spontanicznie, język podlega normie, sam jest zatem instrumentem kontroli.

Mechanizmy kojarzenia

admin — Tue, 09 Sep 2008 22:36:32 +0000

Nie ma w tym nic złego - istnienie tych mechanizmów oznacza jedynie, że przez powtarzanie doświadczeń i przeżyć oraz ich kojarzenie z dodatkowymi zjawiskami - takimi jak kara czy nagroda - można manipulować reakcjami oraz kształtować zachowania. Odruchy warunkowe nie są zakodowane w genach, nabywamy ich (uczymy się) dzięki kojarzeniu bodźców przez wielokrotne powtarzanie doświadczeń. System reakcji odruchowo-warunkowych działa potem równie sprawnie jak odruchy bezwarunkowe.
Przedstawię teraz kilka oczywistych przykładów działania opisanych mechanizmów w sferze norm społecznych. Ciężko znieważony mężczyzna miałby aż nadto powodów, aby na zniewagę spontanicznie odpowiedzieć policzkiem - byłby to naturalny odruch. Ale obraziła go kobieta - włącza się hamulec, to odruch warunkowy7. W wiejskiej knajpie grupa mężczyzn głośno opowiada sobie tłuste kawały, na salę wchodzi ksiądz - zapada pełne zakłopotania milczenie - odruch warunkowy. A oto przykład na świadome wykorzystywanie odruchów warunkowych: czemu miałaby służyć musztra, wojskowy dryl i bezwzględne ćwiczenie żołnierzy jeśli nie temu, by nauczyć ludzi, aby w sytuacji autentycznego zagrożenia nie reagowali zgodnie z naturalnym odruchem (ucieczka), lecz powodowani byli warunkowymi odruchami zautomatyzowanych sekwencji działań: czy to wtedy, kiedy w szyku maszerują na linię nieprzyjaciela, czy też, gdy odruchowo (automatycznie) obsługują działo.
Podstawą wprowadzenia w zachowania społeczne jest wychowanie. Opiera się ono na odpowiednich i specyficznych metodach: najpierw odbywa się w domu, potem w grupach społecznych, kulturowych, w obrębie nacji, kręgu kulturowego. W ten sposób koncentrycznie powiększa się krąg ludzi, których obejmują te same formy identyfikacji. Możliwość wspólnej identyfikacji jest warunkiem bezwzględnym, gdyż grupa może istnieć jedynie wtedy, jeśli reakcje jej członków są przewidywalne. Bez porządku i planowania życic w grupie nie może się rozwinąć. Elementarny porządek jest dany przez naturę i nasz kod genetyczny. Społeczeństwo natomiast musi zatroszczyć się o to, aby jego członkowie na określone bodźce odpowiadali takimi samymi reakcjami. Jeśli wiadomo, jak ludzie reagują w określonych sytuacjach i przypadkach, można z nimi wspólnie planować, a także planować dla nich - przypuszczając, że prawdopodobnie będą postępowali według Łych planów.

Wychowywanie

admin — Tue, 09 Sep 2008 22:35:17 +0000

Wychowanie jest próbą planowania ludzkich reakcji, abyśmy mogli potem planować wspólnie z daną grupą ludzi. Najlepiej funkcjonuje to w wąskim kręgu rodzinnym, w którym każdy uczy się swojego sposobu ekspresji i poruszania się. Następny stopień wspólnego kodu stanowi warstwa społeczna, do której należy rodzina. Potem są jeszcze normy zachowania ustalane przez grupę rówieśniczą, obowiązujące wśród ludzi, z którymi mamy bezpośredni kontakt towarzyski, albo narzucone przez charakter pracy i zawód. Wspomnieliśmy już, że z charakterystycznych znamion języka ciała można odczytać nie tylko indywidualne właściwości, ale także rangę, pozycję społeczną danej osoby. Obejmuje to także tak zwane typowe cechy przynależności narodowościowej czy też określonego kręgu kulturowego: mówimy o typowym Angliku, Włochu czy Szwedzie, o typie wschodnim czy południowym.
Skąd biorą się zatem te ?typowe cechy”? Czy można mówić o tym, że wychowanie przebiega według pewnego programu, planu, którego celem jest przenoszenie na potomstwo norm oraz systemu wartości danego społeczeństwa? Jak proste są to mechanizmy, wyjaśniły badania Pawłowa nad odruchami warunkowymi. Pawłów odkrył, że reagowanie organizmu obejmuje oprócz wrodzonych, naturalnych odruchów także system reakcji wyuczonych, podobny do naturalnego układu odruchowego - reakcje te nazwał odruchami warunkowymi.
Eksperyment, którym dowiódł swego przypuszczenia, był równie prosty, co przekonujący: za każdym razem, kiedy psu podawano jedzenie, zapalała się czerwona lampa. Były to dwa jednoczesne sygnały, jedzenie i światło. Jedzenie czeka, następuje zwiększone wydzielanie soków żołądkowych. Poprzez powtarzanie doświadczenia sygnały ?jedzenie” i ?lampa” ulegają skojarzeniu. Pewnego dnia zapala się czerwona lampa, ale jedzenie się nie pojawia. Pies spostrzega, że miska jest pusta, ale jego ciało reaguje dokładnie tak, jakby było w niej jedzenie, żołądek jest pobudzony, reakcję organizmu określa oczekiwanie jedzenia. To oczekiwanie zostało wyzwolone zapaleniem się czerwonej lampy, która stała się bodźcem warunkowym, wywołując reakcję warunkową. Wprawdzie takie reagowanie jest nielogiczne, gdyż zmysłowe postrzeganie dostarcza ?dowodów przeciwnych” - oczy. nos, język mówią: nie ma jedzenia, a mimo to organizm (ciało) reaguje tak, jakby miska była pełna.
Mechanizm ten ma zastosowanie we wszystkich procesach uczenia się, łącznie z wychowywaniem. Określone potrzeby i przeżycia (doświadczenia) kojarzone są ze zjawiskami towarzyszącymi: w końcu człowiek zaczyna reagować nie tylko na sygnał pierwotny, ale także na towarzyszący. Na przykład przy nauce jedzenia określone zachowanie dziecka wymuszane jest początkowo przez odmowę, a potem nagradzane przez zwiększoną czułość i pochwały. Czułość obiecuje zatem zaspokojenie potrzeb, co można osiągnąć przez pożądane dobre zachowanie. W pewnym momencie już samo okazanie czułości stymuluje do odpowiedniego zachowania, a cały proces staje się niezależny od bodźca ?jedzenie”. To jest właśnie odruch warunkowy.

Odczuwanie lęku

admin — Tue, 09 Sep 2008 22:34:44 +0000

Kiedy na przykład odczuwam lęk bez uchwytnej przyczyny, to moje zmysły są w najwyższym stopniu wyostrzone. Funkcjonują teraz jak urządzenie alarmowe i każdy ruch, każdą postać, która się do mnie zbliża, interpretują jako niebezpieczeństwo. Kiedy teraz ktoś się do mnie zbliży, wyciągnie rękę czy nawet tylko wyczekująco zatrzyma się przede mną - odczytam to jako zagrożenie. Niezależnie od tego, jak przyjazne są jego zamiary, mój strach jest silniejszy i nieuchronnie czyni z niego agresora. Narzucam mu tę rolę, a moja nieufność nie ustępuje nawet wtedy, gdy on wycofa się ze strefy odczuwanej przeze mnie jako bezpośrednio zagrażająca.
Kobieta, która jest nieufna wobec mężczyzn, każdą oznakę sympatii czy chęci zbliżenia ze strony mężczyzny będzie interpretowała negatywnie i doszukiwała się w niej złych zamiarów: chce mnie omotać, wciągnąć do łóżka, uzależnić itp. Narzuca taki rodzaj relacji, która z góry niemal doszczętnie unicestwia szansę szczerej komunikacji.
Jaka rola w tych wzajemnych oddziaływaniach przypada ciału? Istnieje nierozłączna zależność pomiędzy ruchami mięśni a psychicznymi odczuciami. Łatwo to sprawdzić na samym sobie: unieść brwi w górę. -i wzbudzić w sobie agresję. To właściwie niemożliwe, gdyż wygląda się wtedy raczej komicznie. Co innego, gdy ściągniemy brwi - wtedy agresja jest naturalna. Ruch i ekspresja ciała może zablokować uczucie, ale może też je obudzić; na odbiorcę oddziałuje jak bodziec, jeszcze zanim to sobie uświadomimy.
Odruchy warunkowe
Większą część mimiki, gestów i póz ciała, których używamy jako narzędzi ekspresji wobec innych, przyswoiliśmy sobie poprzez naśladowanie albo wychowanie. Służą one przedstawianiu naszych uczuć i są, mimo całej indywidualności oraz subiektywności, ogólnie wiążącym kodem. Oznacza to jednocześnie, że ten przyswojony sposób poruszania się współwarunkuje nasze uczucia.

Świadome kontrolowanie

admin — Tue, 09 Sep 2008 22:34:13 +0000

Jest istotne, aby świadomie kontrolować ten proces ciągłych zmian własnej osoby. Powiedzmy, że ktoś zaskakuje nas niespotykanym u niego gestem, zwracamy mu uwagę na to niezwykłe zachowanie. Energicznie zaprzeczy: samemu faktowi, a przynajmniej temu, że ów gest jest nowy, gdyż dla niego stał się już przyzwyczajeniem i nie postrzega go jako czegoś nowego. Oczywiście, dotyczy to wszystkich, także nas samych. To jest tak, jak z kimś, kto mieszka przy uczęszczanej trakcji kolejowej: nie zauważa już hałasu regularnie nadjeżdżających pociągów, ale z pewnością odnotuje - przynajmniej w podświadomości - kiedy wypadnie z rozkładu ekspres o 4.20, gdyż będzie to odstępstwo od zwykłej regularności.
Podobnie każdy z nas powinien zadać sobie pytanie: czy uświadamiam sobie, że przez cały czas wysyłam sygnały, które oddziałują na innych? Jeśli zaprzeczam temu albo to lekceważę, buduję w sobie hermetycznie zamknięty świat, subiektywne spojrzenie na świat, sam się wykluczam z gry. Postępując prawidłowo, powinienem zapytać: Kto jest źródłem bodźców w relacjach pomiędzy mną a moim otoczeniem, a kto odpowiada reakcją? Czy sygnał, który otrzymałem, to odpowiedź na jeden /, wysłanych przeze mnie sygnałów, czy może to ja sam pierwszy zareagowałem na bodziec?
Każdy z nas ma swój system wartościowania i oceniania. Często bywa Lak, że to, czego doświadczamy w związku z zachowaniem innych, nie jest tym, co zamierzali nam zakomunikować, tylko reakcją na nasze zachowanie, którego my sobie nie uświadamiamy. Mój rozmówca wydaje mi się agresywny - ale być może to wcale nie on jest agresywnym podżegaczem, tylko ja wysłałem sygnały, które kazały mu w ten sposób zareagować? Zwrócił się do mnie z uprzejmą prośbą ale ja akurat byłem zajęty czym innym, zatopiony w myślach, spoglądałem w okno, byłem nieobecny, zacząłem się bawić kluczykami do samochodu, które położył przede mną na stole. Wtedy on zwrócił się do mnie jeszcze raz - ale tym razem w formie żądania. Akt komunikacji wymaga zawsze aktywności dwóch stron i składa się z bodźca (sygnału) i odpowiedzi (reakcji). Nierzadko poprzez swoje zachowanie wmanewrowujemy partnera w rolę, której nie zamierzał grać. Stwarzamy określoną sytuację, a jemu nie pozostaje nic innego, jak tylko odpowiedzieć na nasze sygnały i kierować się naszymi regułami gry.